Bu, 05.06.2025 tarihinde yayınlanan eski bir sürüm. Güncel gürüme buradan erişebilirsiniz.

Türk Dillerinde Türklere Dair Söz Varlığı

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.15632078%20

Anahtar Kelimeler:

İmaj çalışması, Türk dilleri, Türkiye Türkçesi, Kazak Türkçesi, Azeri Türkçesi

Özet

Bu çalışmada yedi Türk dilindeki Türklere dair kelime veya ifadeler bir araya getirilmiştir. Yazılı ve açık kaynaklardan taramalar yapılmıştır. Böylece Türk dillerinde bizzat kendi milletleri için ne kadar pozitif, negatif veya tarafsız dil malzemesine sahip olduklarının belirlenmesi hedeflenmiştir. Her bir Türk dili (Türkiye, Kazak, Türkmen, Tatar, Kırgız, Azeri, Özbek) için ayrı birer liste meydana getirilmiştir. Hazırlanan listelerin tek tek yorumları yapılmıştır. Listelerdeki maddelerin anlamları Türkiye Türkçesine aktarılmış ve müspet, menfi ve bî-taraf maddeler işaretlenmiştir. Son olarak yedi dilde belirlenen 274 kelime ve tabir 15 farklı kategoride tasnif edilmiş ve elde edilen veriler iki ayrı grafikle çalışmada gösterilmiştir. Grafiklerin yorumları yapılmış ve hangi Türk dilinde tematik olarak ne kadar kelime bulunduğu ortaya konulmuştur. Çalışma sonucunda Türklere yönelik kelime veya tabirlerin bizzat Türk dillerindeki görünümü ile yabancı dillerdeki vaziyeti mukayese edilebilir hâle gelmiştir.

Referanslar

abaitv.kz (t.y.). Түркі әлемі. abaitv.kz, https://abaitv.kz/kz/projects/tuki_alemi

aimaq09.kz (2023, September 4). Түркия: Аңызға толы Джейсон мүйісі. aimaq09.kz, https://aimaq09.kz/t-rkiya-a-yz-a-toly-dzhejson-m-jisi/

Akbalaban, C., Yücel, D., Arslan, K., Duran, S. & Tunç, K. (2024). Fars, Kürt ve Arap Dillerindeki Türkler ve Türkiye Türkçesinde Arap, Acem ve Kürtler. IJSSAR International Journal of Social Sciences and Academic Research, 1(1), 310-374. DOI:10.52096/ijssar.01.01.09

all.kz (2015, September 9). Мақал-мәтелдер. all.kz, https://bilim-all.kz/quote/5178

aniq.uz (2025, Mart 20). Turk yigitlari ruslardan ayollarini tortib olmoqda. aniq.uz. https://aniq.uz/uz/yangiliklar/turk-yigitlari-ruslardan-ayollarini-tortib-olmoqda

aruna.kz (t.y.). Ежелгі түркі тайпалары. aruna.kz, http://aruna.kz/catalog/products/tanimdik_kitaptar_3-7kaz/ezhelg_t_rk_taypalary/

Ayverdi, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük I-IV. Kubbealtı Neşriyat.

az.wikiquote.org (t.y.). Türk atalar sözləri. az.wikiquote.org, https://az.wikiquote.org/wiki/T%C3%BCrk_atalar_s%C3%B6zl%C9%99ri

Beydili, C. (2004). Atalar sözü. Önder Neşriyyat.

daryo.uz (2023, Septembar 21). Chet elda tug‘ilgan bo‘lsa-da, o‘z vatanida mashhur bo‘lgan turk aktyorlari (foto). daryo.uz. https://daryo.uz/2023/09/21/chet-elda-tugilgan-bolsa-da-oz-vatanida-mashhur-bolgan-turk-aktyorlari-foto

dauletten.kz (2024, February 15). Әлемнің ең үздік 100 тәттісі» тізіміне енген түрік десерттері. dauletten.kz, https://dauletten.kz/articles/alemnin-en-uzdik-100-tattisi-tizimine-engen-turik-desertteri

egemen.kz (2012, March 2). Тамыры терең түсіністік. egemen.kz, https://egemen.kz/amp/article/18468-tamyry-terenh-tusinistik

e-history.kz (2022, August 22). Түркі халықтарының әдеби жолы. e-history.kz, https://e-history.kz/kz/amp/news/show/33845

e-history.kz (2022, Septembar 29). Түркі көркемөнері мен музыкасы. e-history.kz , https://e-history.kz/kz/news/show/338797

el.kz (t.y.). Көне түрік дәуірі. el.kz, https://el.kz/amp/content-3408_2663/

islam.kz (t.y.). Түрік әйелі «таяммум тақтасын» ойлап тапты. islam.kz, https://islam.kz/kk/news/madeniet/turik-aieli-tayammum-taqtasyn-oilap-tapty-5229/#gsc.tab=0

itest.kz (t.y.). Конспект. itest.kz, https://itest.kz/kz/attestation/qazaqstan-tarihy-4148/v-tarau-vi-xiii-hasyrlarda-qurylhan-memleketter-etnikalyq-zhane-sayasi-tarihy-men-madenieti/lecture/alhashqy-orta-hasyrdahy-turki-qahanatynyng-quryluy-men-sayasi-zhahdajy

kaz.inform.kz (2016, May 19). Түркі әлемінің зиялылары Түркістанда бас қосты (ФОТО). kaz.inform.kz, https://kaz.inform.kz/news/turki-aleminin-ziyalylary-turkistanda-bas-kosty-foto_a2905303/

kerey.kz (2015, May 27). Ежелгі және қазіргі түркі тайпалары. kerey.kz, http://kerey.kz/?p=3644

khabar.kz (2025, April 10). Түрік сериалы : Қазақстан және әлемнің соңғы жаңалықтары. khabar.kz, https://khabar.kz/kk/tags/tag/%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%20%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B

kk.inditics.com (t.y.). Булгурдан келген түрік палауы. kk.inditics.com, https://kk.inditics.com/булгурдан-келген-түрік-палауы/

kk.m.wikipedia.org (t.y. a). Түріктер. kk.m.wikipedia.org, https://kk.m.wikipedia.org/wiki/Түріктер

kk.m.wikipedia.org (t.y. c) Түрік байрағы. kk.m.wikipedia.org, https://kk.m.wikipedia.org/wiki/Түркия_туы#:~:text=Türk%20bayrağı%2C%20Түрік%20байрағы)%20еспубликасының%20мемлекеттік%20және%20ресми%20туы

kk.wikipedia.org (t.y. a). Әзербайжан тілі. kk.wikipedia.org, https://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96#:~:text=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%20(%D3%A9%D0%B7%20%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%20%E2%80%94%20Az%C9%99rbaycan,%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%20%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5%20%D3%A9%D1%82%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%96%D0%BB.

kk.wikipedia.org (t.y. b). Әзербайжандар. kk.wikipedia.org, https://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80

kk.wikipedia.org (t.y. c). Әзербайжан асханасы. kk.wikipedia.org, https://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B

kk.wikipedia.org (t.y. d). Қазақстандағы әзірбайжандар. kk.wikipedia.org, https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80

kk.wikipedia.org (t.y.). Түркия. kk.wikipedia.org, https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F

Komisyon (1966). Татарско-русский словарь 40000 слов. Bibliotheca Bolgarica.

Komisyon (1998). TDK Türkçe Sözlük. (Haz. İsmail Parlatır, Nevzat Gözaydın, Hamza Zülfikar, Belgin Tezcan Aksu, Seyfüllah Türkmen, Yaşar Yılmaz), (8. Baskı), Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Komisyon (2006). Узбек тилининг изохли луғати 5 силдли 80000 ортақ сüз ва сөз бірікмасы. Тошкент.

Komisyon (2011). Бабалар сөзі, жүз томдық жинақ, Қазақ мақал мәтелдері. (68 том), Фолиант баспасы.

Komisyon (2011). Кыргыз Тилинин Сөздүгү. (II том) Avrasya Press.

ky.wikipedia.org (t.y. a). Түрк тилдери. ky.wikipedia.org, https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA_%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B8

ky.wikipedia.org (t.y. b). Кыргыз тили. ky.wikipedia.org, https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7_%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8

ky.wikipedia.org (t.y. c). Түркстан. ky.wikipedia.org, https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD

Kyýasowa, G., Geldimyradow, A.& Durdyýew, H. (2016). Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi. Iki tomluk. (I tom). Türkmen döwlet neşirýat gullugu.

Kyýasowa, G., Geldimyradow, A.& Durdyýew, H. (2016). Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi. Iki tomluk. (II tom). Türkmen döwlet neşirýat gullugu.

massaget.kz (2022, July 24). Түріктер дөнер рецептін қазақтар үшін өзгерткен" – дөнершінің әңгімесі. massaget.kz, https://massaget.kz/photoreps/283/

Miln, P. (2025, January 22). Turk gilami: nafosat va ekzotizm. uz.babymagazinclub.com, https://uz.babymagazinclub.com/17329678-turkish-carpet-sophistication-and-exoticism

Muslimalar hijob liboslari. @xijabstile (t.y.). Muslimalar hijob liboslari. Telegram. https://t.me/s/xijabstile?before=32811

olx.uz (t.y.). Erkaklar oyoq kiyimi. olx.uz, https://www.olx.uz/oz/moda-i-stil/odezhda/muzhskaya-obuv/q-turkey/

Orucov, A., Abdullayev, B. & Rahimzade, N. (2006). Azerbaycan Dilinin İzahli Lugeti. (I-II-II-IV), Şarq-Qarb

Qulu, M. & İsmayilov, R. (2018). Azerbaycan dilinin Frazeologiya lügeti. (İkinci neşr), Altun kitab

satu.kz (t.y. a). Рахат лукум өндіріс Қазақстан. satu.kz, https://satu.kz/kz/p42283768-rahat-lukum-proizvodstvo.html

satu.kz (t.y. b). Түрік маталары. satu.kz, https://satu.kz/kz/Turetskie-tkani.html

satu.kz (t.y. c). Түрік кілемі Marmaris кілемі 300x500 см, 1073A Grey/Gray Алматы. satu.kz, https://satu.kz/kz/p109313257-turetskij-kover-marmaris.html

ser-per.kz (2023, July 16). Баклава: ғасырлар бойы сақталған түрік дәстүрі. ser-per.kz, https://ser-per.kz/zhanalyqtar/aimaqta/baklava-gasyrlar-bojy-saktalgan-trik-dstri.html

stud.kz (t.y. a). Туркия. Мемлекеттің тарихы. stud.kz, https://stud.kz/referat/show/20662

stud.kz (t.y. b). Түрік» этносы және этнонимі. stud.kz, https://stud.kz/referat/show/57260

stud.kz (t.y. c). Түzіктердің әдет-ғұрыптары. stud.kz, https://stud.kz/referat/show/4148

stud.kz (t.y. d). Ежелгі түріктер. stud.kz, https://stud.kz/referat/show/5233

taulik (2023, February 18), Түркияның белгілі жұлдыздары бірігіп, тікелей эфир ұйымдастырды. taulik, https://taulik.kz/9824/t-rkiyany-belgili-zh-ldyzdary-birigip-tikeley-efir-yymdastyrdy/amp

the-steppe.com (2020, November 20). Түрік халқының сіз білуіңіз тиіс 5 дәстүрі. the-steppe.com, https://the-steppe.com/razvitie/t-rik-hal-yny-siz-bilui-iz-tiis-5-d-st-ri

the-steppe.com (2020, November, 20). Түрік халқының сіз білуіңіз тиіс 5 дәстүрі. the-steppe.com, https://the-steppe.com/razvitie/t-rik-hal-yny-siz-bilui-iz-tiis-5-d-st-ri

trtavaz.com.tr (2022, Oxak 21). Түркі мәдениетінде қынаның орны. trtavaz.com.tr, https://www.trtavaz.com.tr/haber/kaz/avrasyadan/t-rk-m-deniet-nde-ynany-orny/61eb1d6801a30a177c65c28d

ttjk.info (2020, March 27). Түрік кофесі туралы білесіз бе?. ttjk.info, https://ttjk.info/t-rik-kofesi-turaly-bilesiz-be/

Tuğlacı, s. (1985). Okyanus Ansiklopedik Sözlük 1-10. (8. Baskı), Cem yayınevi.

turkeyvisagovt.org (2024, June 16). Атақты түрік тәттілері мен тәттілері. turkeyvisagovt.org, https://www.turkeyvisagovt.org/kk/famous-turkish-sweets-and-treats

uz.m.wikipedia.org (t.y. b). Turk hikoyalari. uz.m.wikipedia.org, https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Turk_hikoyalari

uz.m.wikipedia.org (t.y. c). Turk (musiqa). uz.m.wikipedia.org, https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Turk_(musiqa)

uz.m.wikipedia.org (t.y. d). Mashhur turk taomlari. uz.m.wikipedia.org, https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Mashhur_turk_taomlari

uz.m.wikipedia.org (t.y. h). Paxlava. uz.m.wikipedia.org, https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Turk_oshxonasi

uz.m.wikipedia.org (t.y. i). Turkiya. uz.m.wikipedia.org, https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkiya

uz.m.wikipedia.org (t.y. j). Turk qahvasi. uz.m.wikipedia.org, https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Turk_qahvasi

uz.m.wikipedia.org (t.y. k). Oʻzbek urugʻlari. uz.m.wikipedia.org, https://uz.wikipedia.org/wiki/Oʻzbek_urugʻlari

uz.m.wikipedia.org (t.y. l). Turk soʻzi. uz.m.wikipedia.org, https://uz.wikipedia.org/wiki/Turk_soʻzi

Yaqubqizi, M. (2013). Atalar sözleri. Nurlan.

Yücel, D. & Arslan, K. (2023). Güney Asya dillerinde Türkler ve Türkiye Türkçesinde Güney Asya milletleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(147), 257-279. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.73410

Yücel, D., Babzhanova, A. (2025). Rusçada Türk kavimleri ve Türk dillerinde Ruslar. Sosyal Bilimler Dergisi, 12(75), 199-240. Doi http://dx.doi.org/10.29228/SOBIDER.81352

Yücel, D., Okuyan, S., Macit, İ. & Arslan, K. (2024). Batı Avrupa Dillerinde Türkler ve Türkiye Türkçesinde Batı Avrupa Milletleri. International Social Sciences Studies Journal, 10(119), 159-180. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.105 81202

zharar.com (t.y.). Түрік атауы Түрік қағанатының пайда болуы. zharar.com, https://www.zharar.com/kz/referat/13961-tarih.html

Абасилов, А. (2016). Әлеуметтік лингвистика сөздігі (Sosyal Dilbilim Sözlüğü). Алматы.

Абдувалиев, Н., Кадырмамбетова, А. & Семенова, Ж.v.d. (2016). Kыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү. (2 бөлүк), Салам.

Абдувалиев, Н., Кадырмамбетова, А. & Семенова, Ж.v.d. (2019). Kыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү. (1 бөлүк), Полиграфбумресурсы.

Абдувалиев, Н., Кадырмамбетова, А., Семенова, Ж. v.d. (2016). Kыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү. (2 бөлүк), Салам.

Абдуллина, Р. Р., Сәгыйтова, А. М. &Гаффарова Ф.Ф. (2015). Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. (I том А–В), ТӘһСИ.

Ақпарат, А. (2023, Decembar, 2). Төрт тәулікте пісетін түрік наны. aikyn.kz, https://aikyn.kz/259396/tort-t-ulikte-pisetin-turik-nany/amp

Асылбекқызы, Б. С. (2022, January 29). Түркітану ғылымының қалыптасуы мен дамуы. bilim-all.kz, https://bilim-all.kz/article/17276-Turkitanu-gylymynyn-qalyptasuy-men-damuy

Ауелбеков, Е. (2022). Қазақ Сәндік Қолөнеріндегі Түркілік Этномәдениет Бейнелері. Túrkologıa, 4(112), 92-109.

Бақыт, Н. (2020, February 26). Түрік шайының басқадан қандай айырмашылығы бар?. aikyn.kz, https://aikyn.kz/24076/tuerik-shajynyng-basqadan-qandaj-ajyrmashylyghy-bar/amp

басылымы, А. (2021, April 15). Түрік классикалық музыка. turkeytribune.com, https://www.turkeytribune.com/kk/turkish-classical-music/

Бизақов, С. (2007). Синонимдер сөздігі. (Eş Anlamlı Kelimeler Sözlüğü). Арыс баспасы.

Ғафизқызы, A. (2024, August 28). Түрік отбасы автобуспен көшпенділер ойындарын көруге келе жатыр. qazaqstan.tv, https://qazaqstan.tv/news/198433/

Әлімова, Е. (2023, May 30). Орталық Азия тақырыбы – Ердоғанның бір көзірі". Түркия халқын сайлаудан кейін не күтіп тұр? Сарапшы Игорь Семиволоспен сұхбат. azattyq.org, https://www.azattyq.org/amp/erdogan-has-won-turkey-s-presidential-election-what-lies-ahead/32434625.html

Жарылғасын, A. (2024, Mart 1). Барлығымызға бірдей мүмкіндіктер бергені үшін қазақ халқына алғыс білдіремін – Давлет Алиев. turkystan.kz, https://turkystan.kz/article/240449-barly-ymyz-a-birdey-m-mkindikter-bergeni-shin-aza-hal-yna-al-ys-bildiremin-davlet-aliev

Жолтерек, А. (2020, July 10). Туризм төрі – Түркия. qazaly.kz, https://qazaly.kz/alem/16428-turizm-tr-trkiya.html

Кузнецова, А. (2027, March 15). Түрік жасымық сорпасы. edimdoma.ru, https://www.edimdoma.ru/kz/retsepty/96680-turetskiy-chechevichnyy-sup

Қадашұлы, Е. (2020, November 28). Түрік қағанаты. ortalyq.kz, https://ortalyq.kz/110820200012-3/

Қалиев, Б., Түймебаев, Ж., Құрманбайұлы, Ш. & Исакова. С. (2017). "Мұқағали тілі" сөздігі. "Mukagali Dili" Sözlüğü). Almatı.

Қалиев. Б. (2014). Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. (Kazak Dilinin Açıklamalı Sözlüğü). Алматы.

Қалмахан, Ғ. (t.y.). Ахысқа түріктерінің Қазақстанға қоныс аударғанына 80 жыл. qazaqstan.tv, https://qazaqstan.tv/news/203279/

Малмақов, М., Есенова, Қ., Хинаят және, Б. & т.б. (2011). Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. (Kazak Edebi Dilinin Sözlüğü), )14-том).

Нұрасыл, Б. (2020, Mart 30). Түрік тектес Сібір халықтарының музыкалық аспаптары. dingek.kz, https://dingek.kz/ru/madeniet/turik-tektes-sibir-halyqtarynyn-muzykalyq-aspaptary/

Ожайұлы, Ы. (2022, February 14). Түркі өркениеті. e-history.kz, https://e-history.kz/kz/amp/news/show/33389

Рысбек, A. (2024, October 24). Түрік армиясы күрдтердің Ирак пен Сириядағы позицияларына соққы берді. qazaqstan.tv, https://qazaqstan.tv/news/201533/

Сабитова, И.И., Гайнетдинова, А.Ф. & Борһанова, Ю.Ф. (2017). Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. (III том К), ТӘһСИ.

Сафина, Э.И., Сабитова, И.И. & Галимова, О.Н. (2019). Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. (V том: С–Т), ТӘһСИ.

Тавилоглы, Е. (t.y.). Түрік Tahini Helva рецептісі. kk.hiloved.com, https://kk.hiloved.com/%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA-tahini-helva-%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96/

Таимова, Г. Ж. & Бегманова, Б.С. (2022). Түркі фольклорындағы ұлттық құндылықтардың трансформациялануы. "Keruen" scientific journal, 1(74), 180-189. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2022.1-14

Тілешов, Е. & Қамзабекұлы. Д. (2014). Алаш қозғалысы. Энциклопедиялық анықтамалық. Сардар.

Толқын, С. (2021, November 22). Түркі елдері кеңесінен түркі мемлекеттері ұйымына дейін. qazradio.fm, https://qazradio.fm/kz/news/22114/

İndir

Yayınlanmış

05.06.2025

Sürüm

Nasıl Atıf Yapılır

Yücel, D., Babzhanova, A., & Shuinshina, S. (2025). Türk Dillerinde Türklere Dair Söz Varlığı. Silkway Social Science Journal, ISSN: 3062-4207, 1(1), 22–42. https://doi.org/10.5281/zenodo.15632078

Benzer Makaleler

Bu makale için ayrıca gelişmiş bir benzerlik araması başlat yapabilirsiniz.